1. Pu Thomas Thangnou (CNF Vice Chairman I) Le Thuro Biaruah (III)
Thuro: Kan miphun hi a tamdeuh cu Pathian a zummi kan si. Atu kan miphun dohthlennak ahhin Pathian nih a kan umpi hrimhrim ko tiah na ruat maw? Nangmah pumpak hmuhtonnak (experience) ah teh na biaknak le na zumhnak nih zeitluk in dah an bawmh?
Pu Thomas Thangnou: Ka zumhning tein ka chim ahcun zeizong vialte a tuah khotu zungzal a nungmi Pathian pakhat a um tiah ka zumh.
Kan miphun dohthlennak ah Pathian nih a kan umpi hrimhrim ko tiah ka ruah. Kan Chin miphun dohthlennak kum (21) chung kan tuah khawhmi hi zoh tikah Pathian nih a kan umpi hrimhrim ko tiah ka ruah. Miphun dohthlennak kan ttuanmi zong hi Pathian nih a kan pekmi kan ram le kan miphun humhaaknak, Pathian kha zalong (free) tein biak khawh ding, diknak le duhdawtnak ram kauter chinchin ding kan duh i kan ttuanmi asi caah Pathian rian kan ttuan ve tiah kai ruah.
Keimah pumpak hmuhtonmi (experience) chim ding a tam ngai nain pakhat chim ka duh.
Kachin ram ka um lio, April 29, 1990 (Sunday) zing i kan ton ning hi Pathian planning asi i thihter a ka duh rih lo tiah ka ruah ko. Myitkyina ralkhat lei, Arrawady nichuahnak lei ummi Tajan timi khuate pakhat ah kan lut, kan chuak lio asi. Azarh in kan um i khuapawng hmun dang dang ah tthial in zan ah kan it tawn. Sergeant pa nih a kan ho i, nu (4) he mi (25) kan si. 28 th zan ah khua ah riah kan itim. Thaichun ah Biakinn thar hon ding an ngeih ruangah khua chung riah lo ding in khuachung upa pawl nih an kan ti. Zanpi ah kan Sergeant pa nih Arrawady tiva lehlam veve a luang in a kulhmi, khua he a zawn in a ummi island, falung (1) hrawng lawng a saumi ah a kan tthialpi.
Thaizing zing tein rawl kan ei dih i 7:30 a.m. hrawng ahkhin tiva chaklei in kehlei, vorhlei tiva chukzulh in Nah Wah Tah ralkap pawl sehhle (long) he rang taktak in an rak chuk. Kehlei tiva ah sehhle (5) hrawng, vorhlei tiva in (5) hrawng an rak chuk i long an hmuhmi vialte an hnuk i an kalpi dih. Crossing in tiva kar le island kar cu an kal. Kan inaih ngaingai. Cun a chaklei island ah water melon dum a um i cu ahcun sehhle pahnih hrawng an dir. Kawl ralkap pawl an ttum i theserawn water melon dum chung ah an dir fawn. Seh-hle chung ah Kawl ralkap an tthu an bok i an khat dih. Kannih group cu zei tuah ding thei ti loin a chuk a cho ahcun kan tli, kan zaam, kan bok. Kha island ah Kaing (fu kung bantuk) a rak um i cu kar ahcun kan um. Arrawady tiva Tajan khua kamlei le a varal kamlei in Kawl ralkap (100) hrawng veve meithal lian he, a hme he an kal thluahmahmi kan hmuh fawn. Ka ruahmi cu nihin cu kan thihni asi ko, aho hmanh hika ummi cu kan luat kho lai lo tiah. Minute (30) hrawng hnu ah 'tinbaw' long lianpi pakhat a rak chuk i Jajan khua naih lonak tiva khin a chuk. Kawl ralkap pawl a khat in a chung ah an cuang. Nazi cheu hnu ah khua chungmi pawl vokkuang long pahnih he an ra i pahnih tete an khua lei ah an kan thiar.
Thilsining cu Kawl ralkap pawl longlian he chuk an duh ruangah tiva kam an rak thianfaimi asi. Khua upa pawl bia rak ngai loin khuachung maw, khuakam maw rak riak usihlaw kan ikap hrimhrim lai i zeizat dik kan thi hnga. Kha island te kha Pathian nih a him (safe) bik tiah a rak kan chiah tiah ka ruah. Kan inaih tuk ko nain an kan hmuh lomi hi khuaruahhar asi. Island a hmetuk, ralkap ithuh ding hmun a ttha lo tuk i Kawl ralkap pawl nih KIA pawl hi tikulh te cungah an um hrimhrim lai lo tiah Pathian nih a ruahter hnami asi. Meithal zunkhat puahsual ahcun an kan kulhcia cang tikah pakhat hmanh kan luat lailo. Hihi Pathian nih thihter a ka duh rih lo i a ka khamhnak asi tiah ka zumh. Ram le miphun caah rian ttuanter a ka duh si lai tiah nihin ni tiang ka ruah.
Dohthlennak kan tuah i hotu ah kum raupi kan rak ttuan tikah harsatnak aphunphun ruangah lung retheihnak phunphun ka tong fawn. Pathian sinah tuarkhawhnak lungthin le diktein bia ka khiah khawhnak ding hi rak ka pe law tiah ka hal. Hihi ka thazaang ngahnak bik asi in ka theih.
Thuro: Biaknak kong hun peh rih ko usihlaw kan biaknak nihhin kan miphun zalonnak dingah zei bantuk ttuanvo dah an ngei ve tiah na ruah? Biaknak bu pawl he tah rianttuan ttinak nan ngeihmi a um maw?
Pu Thomas Thangnou: Kan Chin miphun chung ah Khrihfa hi 80% hrawng kan si cang i Khrihfa dun le dan, ruahning, zumhning pawl hi kan nunphung (culture) ah a lut cang. Cucaah Khrihfa, vailamtah tung (Cross) hi kan Chin miphun sinak (national identity) pakhat asi cang in ka ruah. Hi national identity hi fek tein itlaih i kan miphun chung ah kan luhpi ding hi an ttuancem ding ah ka ruah. Hitin ka ti tikah kan ram Secular State asi lailo ka ti duhmi asi lo. Aho poh an zumhmi biaknak kha zalong (free) tein bia ko hna seh. Kan kalpi tikah adang biaknak pawl kha va soisel, va thleidan, va namneh ding asi lai lo. Kan Chin tribe phunglam in Khrihfa phunglam ah kan itthial tik zong ah kan nunphung (culture) tiang an tlauter lo ding hi a biapi ngai.
Cun kan biaknak nihhin nationalism hi a chuahpi khawh tiin ka ruah. Kan Bible chung Israel kong, adang miphun kong pawl khi ttha tein kan ruah, kan chim khawh ahcun ram le miphun dawtnak a hrampi hi asi. Pathian nih kan Chinland a kan pek i cu chung ahcun Chin miphun a kan umter. Amah theih bu tein kan miphun hoi he kan um i kan ttuantti lai i kan miphun kan tthanchoter i kan dir peng lai ti kha kan chim peng ding asi.
Biaknak lei nih miphun a ngan a damnak ding nunzia (character) ttha, diknak, raltthatnak chuahter khawhnak ding ah cawnpiak ding ttuanvo an ngei.
Chin mi tthencheunak, lungrual lonak chuah lonak ding in biaknak, denomination base in kalpi lo ding hi a biapi ngai.
Ramchung ramleng um kan Chin miphun base biaknak bu pawl nihhin minung, thilri, ruahnak, phaisa,…tbk..thazang an ngeihmi vialte in anmah biaknak lei lawng siloin kan Chinmi caah politic, ecomomic, social, culture, development caah ithawh ve hna sehlaw, kanmah bantuk ram le miphun ca a ttuanmi bu pawl he pehtleihnak ttha tein ngeih i ttuantti (co-operation) hi miphun zalonnak caahcun a herh ngai in ka ruah.
Biaknak bu pawl he siseh, Pastor, evangelist pawl he siseh rianttuantti hi kanmah CNF policy pakhat asi bantukin rian kan ttuantti ko.
Thuro: CNF nih Chinland nan timi hi fiang tein ramri nan khiahmi a um maw? Khoika tiang dah nan huapter timi na kan chim kho hnga maw?
Pu Thomas Thangnou: CNF nih Chinland kan timi cu Chin miphun pawl kan umnak hmun kha Chinland tiah kan ti. Ramri fiang tein kan khiahmi a um lo. Atu Chin State, Sagaing Division chung i Kalaymyo, Kalaywa, Tamu, Upper Chindwin, Magwe Division chung i Saw, Kanhkaw, Htilin, Pegu Division chung Asho Chin pawl umnak vialte, Rakhine range - Bangla tipi thuanthum tiang, Chin Pung pawl umnak vialte, Dai Net pawl umnak vialte, Awah Khami Chin pawl umnak vialte, Chinmi pawl umnak Bangla rilipi pop lak tiang vialte huap in Chinland kan timi cu asi. UNPO website ( http://www.unpo.org/content/view/7866/101/ ) ah kan map zong kan rak ttial cang in ka theih i zoh khawh asi ko lai.
Ramri kong ah fiang tein ramri kan ngei lo kan timi hi ruah ding tampi a um. Miphun dang he icuh te ding ram zong a um. Kawl miphun le Rakhine miphun he kan icuh te, buaite ding zong a um. Bianabia ah atu Khami Chin pawl umnak Paletwa area hi Rakhine nih kan ram an ti vemi asi. Cucaahcun ralkap thazang tampi kan ngeihcia loahcun hmailei kan buai tikah kan tei sual lai lo tihi phan a um. Ralkap thazang in tei i a cakmi poh nih ram cu lak asi ko kan ti cang khah. Israel le Arab buainak ram an icuhmi kong ah hmuh khawh asi. Vawleicung ah hriamnam thazang he lak i mah ram ah siammi ram tampi zong hmuh khawh asi.
Thuro: ZORO, ZRO le CNF hi pehtlaihnak nan ngei hna maw? Zei bantuk ahdah nan ikhah i zei bantuk ahdah nan idannak ti zong theih kan duh ngai ko.
Pu Thomas Thangnou: ZORO hi Zo Re-unification Organization asi i 1988 ah an rak dirhmi asi. An chairman ah Brig. T. Sailo, Vice chairman ah Pu T. Gou Gin le Pu C. Chawng Kunga, Secretary-general ah Pu S. Thang Khan Gin Ngaihte le Pu Lalhmingthanga, Treasurer ah Pu Thangmawia hna an rak si. Atu Aizawl ah Head Quarters an ngei i an um ko. Non-violence movement tuahmi an si. Political Party an si lo. UNWGIP, Geneva zong ah kum fatin in an kai peng. Kanmah he zong kan ipehtlai ko hna. A min cu adang ko lai nain miphun pakhat kan si timi zawn ah le cu miphun pakhat cu hmunkhat te kan um duhnak zawn ahcun kan ikhat.
ZRO cu Zomi Re-unification Organization an si. An ralkap ah Zomi Revolutionary Army an iti. Violence movement an si. Paihte-Kuki buainak hrambunh in 1991 hrawng in a rak chuakmi asi. An hotu hna cu 1990 election lio i ZNC, MP-Pu Thang Lian Pau te hna an si. Manipur State chungah hram an bunh. Suang Dawh lei ah an Head Quarters a um.
ZRO le CNF direct pehtlaihnak kan ngei lo nain ZRO chung ah a tel i ZNC zong an rak simi Burma leimi ZNC dirhmun in cun pehtlaihnak kan ngei. Cucaah 2006 kum Chin National Conference kha anmah General Head Quarters ah kan rak tuah kha asi. Chin National Council chung ah ZNC cu CNF he hmunkhat ah rian kan ttuan ti.
ZRO hi India ramchung hriamnam tlai in kan theih ning asi. Burma ram lei ah an cawlcanghnak (movement) kan thei lo. Burma ram chung ah Indepentdence (or) Federal hei tibantuk zeihmanh fiang in an khelmi kan thei lo. An ral biapi (common enemy) hi Kawl maw India maw asi kan thei lo. India phungtlai (cozah) ralkap he zong an ikapmi kan thei lo. Internatonal boundary cung ah an policy fiang tein kan thei lo. Manipur State chung ah communal politic (or) tribal politic ah an ihnamhnuaih (an itel) ngaingai tiah kan theih.
Kan idannak cu CNF cu Burma ram chung dohthlennak (revolution) a tuahmi kan si. Burma ram chung Federal, Self-determination le Democracy ngah duhmi kan si. International boundary cung ah atuning in theihhngalhpimi kan si i Burma ram lei politics a khelmi kan si. National level ah Chin hi a duhmi kan si lio ah ZRO cu Zomi a duhmi an si.
Kan ikhahnak cu miphun phunkhat kan si tihi kan pom. Hriamnam tlai violence movement kan si. Kan miphun hmunkhat te i um hi kan duh.
Thuro: Micheu nih zaukphung (democracy) kan hmuh zongah Chin miphun cu kan buai peng ko lai. Lungrualnak kan ngei kho lai lo an ti ttheu. Nangtah zeitindah na ruah?
Pu Thomas Thangnou: Burma ram hi Democracy lawng kan hmuh i kan duhmi Federal le Self-determination kan hmuh lo asi ahcun kan Chin miphun caahcun sullam a ngei lo. Kan buai rih lawng siloin kan lungruallonak zong a chuak chinchin khomi asi. Zei ruangah tiahcun Democracy hmuh lawng nih kan Chin miphunpi le kan Chin tribe, clan tete kan duhmi (or) kan buainak a daihter (solve) kho lai lo. Democracy cu mi tamdeuh duhning in kal asi tikah democracy system i a tthatlonak 7/8 lai a ummi kha kan living standard a niam tikah kan ton/ kan buai lo awk a ttha lo.
1990 kum general election lio ah Daw Aung San Suu Kyi homi NLD nih uknak (power) kha rak lak taktak in Federal le Self-determination hi Kawlmi tamtuk telnak NLD, MP pawl nih duh hna hlah sehlaw kan Chin miphun ca ahcun ttih a nung tuk i a poituk lai. Hihi kan lung chung ah theih peng a ttha.
Cucaah Federal, Self-determination kan hmuh tikah federal constitution ttha tein kan ngei lai i Chin State constitution zong ttha tein kan ngeih a herh.
Chin State constitution hi Chinland chung Chin tribe, clan, community, dialect, area,…tbk… ttha tein base in an ruahnak lak dih hnu ah kan Chinmi vialte nih ceih ciammam, theih ciammam hnu ah a lian, a hme thleidannak um lo tein, tribe, area ummi vialte nih zapi lungtlinnak in kan suai a herh. A can a rau zong ah rau ko seh. Cu lawnglawng ah kan lungrualnak, ihmuhthiamnak a um kho lai tiah ka ruah.
Federal, self-determination le democracy kan hmuh zong ah transition period chung kha kan hman thiam ngai, kan kalpi thiam ngai a hau lai. Politic, economic, social, culture, development lei program tampi ngei in kan kalpi a hau lai. Kan constitution ning in le democracy kalphung kum (10)/(15) hrawng ttha tein kan kal hnu lawng ah kan zia te lai. Hi can chung ah ramdang bawmhnak tampi le atu ramdang um kan Chin miphun pawl thazang zong tamtuk kan herh can asi lai.
Thuro: Ramchung ramleng Chin miphun biacah na kan duhmi?
Pu Thomas Thangnou: Dictatorship uknak hi atu chan vawleicung mifim mi hna nih system ah zong an chia ti lo. Vawlei nih an uar ti lo. Democracy zaukphung thlipi a hrang thluahmah i ahohmanh nih kham kawh asi lo. Cucaah Kawl ralkap dictatorship zong a can a rau maw, a raulo maw ahcun a tlak (rawk) hrimhrim lai. Hihi kan Chin miphun vialte kan lungah um sehlaw ti ka duh.
Kawl ralkap dictatorship kuttang ah kan um ruang ah kan covo, kan freedom kan hloh dih. Politic, economic, social lei ah kan tla dih. Harsatnak phunphun kan tuar. Diklo ngai in an kan thah, an kan hrem, thong an kan thlak.
Hi ruangah Chin miphun chungkhar tampi hmunkhat um kho loin thih-ttian, nun-ttian in kan itthentthek dih. Ramdang ramkip ah kan phan, kan vai dih. Hi ti hin kan um, kan tuarnak hi aho ruangah asi tiahcun Kawl ralkap dictatorship mi tlawmte ruangah an si ti hi thei peng usih.
Miphun mit (National view) in zoh tikah ramchung um kan Chinmi pawl nih kan nunphung, kan holh, kan ca, kan biaknak, kan nunzia,…pawl Kawl ralkap nih systematically, force in an kan hrawhpiak caah kan miphun loh dih ding kan tong cuahmah. Ramdang a phanmi kan Chinmi pawl zong nih an phanhnak ram, miphun i an nunphung nih kan Chin culture, holh, ca, ruahnak an kan dolh cuahmah ve. Hihi kan Chin miphun kan tlaunak ding asi caah ramchung, ramleng Chin miphun vialte nih miphun kan ikilvennak lampi kawl usih.
Ramchung, ramleng um Chin miphun vialte isoisel lo tein Chin miphun caah ramchung ummi nih an caknak cem in ram le miphun ca ttuan i ramdang ummi zong nih an caknak cem zawn in ram le miphun ca ttuan ve hi a herh ngai. Kan umnak cio in ram le miphun caah "division of labour" kan si tiah ruat ko usih. Ram le miphun caah zeidah ka ttuan khawh lai tiah ruahnak ngei ko usih.
Chin miphun, Khrihfa le atu Chin dohthlennak (revolution) hi aa tthen thiammi kan si lo, cuaah lungrual tein, itheithiam tein, ibawmchan in kal ti usih tihi ka cah duhmi hna asi.
^ A cung
2. “Chin Food Aid Concert in USA” Tuah Cuahmah Lio Asi
Chinram Mautam pammi hna bawmhnak caah tiah timhtuahmi “Chin Food Aid Concert in USA” tuah cuahmah asi tiah thawngtheih asi. Zahan zarhteni zan ah San Francisco, California State ah tluang tein avoi (3) nak ilim asi cang.
Burma pumpaluk in minthang hlasak thiam Mai Sung Tin Par, Mai Dawt Hlet Hniang, Salai Mang Tin Sawn a.k.a. Solomon Merihai, le Switzerland ah khuasami Musicologist Dr. Salai Tawna hna pali nih hi Concert ah hlim ngai in hla an sa.
Hlasa thiam pawl an zatehin phaisa pek loin mah lungtho tein an thiamnak le an caan vialte hmang in Chinmi a paammi hna caah an ipekmi asi, tiah theih asi.
Concert kip ah Chin State Food Crisis kong PowerPoint presentation tuah khawh lengmang asi ti zong theih asi.
“Atu hi kan Chin miphun pi in kan dam lo. Chin State chung um miphun milu dihlak 500,000 ah 100,000 rawlttam in kan um. Chinland ah kan kaltakmi kan u le nau, kan nu le pa, le kan far le hngakchia hna rawlttam in an au an ttap thawng kan theih. International community nih an kan bawmhmi hi kan iza hrimhrim lo. A tlawmtuk rih” tiah Coordinator Salai Elaisa Vahnie nih a chim.
“Kan lothlawh, pawmcawmnak kan kawlning hi 21st Century he aa tlak ti lo. Kan khuasak, kan rawlei kan kawlning vialte thlen a hau. International community bawmhnak kan hal chih rih lai bantukin kanmah zong nih kanmah le kanmah kan izokhenhnak kan ibawmh khawh tawk in kan ibawmh a hau ve” tiah a chim.
Kum 50 ah voi khat lengmang a cang tawnmi Mautam pamnak cu kum 2007 in a rak ithok tthan. Tuanbia le Muatam kong a theimi nih cun Mautam ruangah Chin miphun a tlawmbik kum 5 chung kan paam rih lai, tiah an chim.
Hi Mautam pammi hna bawmhnak fund kawlnak caah le international awareness le lobby “Global Campaign Against Starvation in Chin State” cu kum 2007 in thok arak si. Thailand, Malaysia, Singapore, Australia, Germany, Norway, le Denmark ram hna ah rak tuah asi cang i, atu hi USA ah tuah cuahmah asi.
November thla donghnak lei ah Washington DC ah US phungtlai he campaign tawlreltu hna tonnak an ngei lai ti zong thawngtheit asi.
October 24 in Dallas, TX, in thok asi i, Oct 31 ah Battle Creek, Michigan, zong tluang tein dih khawh asi cang. November 14 ah Los Angeles, California, Nov. 20-21 ah Indianapolis, Indiana le Nov. 27 ah Washington DC tiin tuah ding asi lai. Atlanta Georgia, New York City, Florida lei zong pehzulh khawh asi men lai, tiah thawngtheih asi.
^ A cung
3. US Phungtlai le Kawl Ralkap Tonnak
Chin ralkap zong asi lomi Kachin ralkap le tlangcung miphun dang ralkap zong asi lomi Kawl ralkap pawl cu khuaza mibu nih lam aphunphun in chawnh le pehtlaihnak ngeih cio asi tawn nain thlennak ding taktak ahhin US pi nih biatak chuah in hmai a nawr lo ahcun hma a kal lo ti kha hmuhfian ciomi asi. UN Chungzattuan (Secretary General) Pu Ban Ki Moon pi hmanh Burma a tlawn ah Pi Suu Kyi an rak ton ter lo lio ah US ttuanvo ngeitu hna nih cun an duhmi paoh an ton khawh hna i biaruahnak zong an ngeihmi hna hmuh tikah US hro an kual ning hmuhfian khawh ngai asi.
US phungtlai nih Burma cung i a ngeihmi tlaihfung thar a phuan hnu in komhchawnhnak (engagement) cu an hun pehzulh cuahmah. Kawl ralkap he ikomhchawnhnak caah US phungtlai lei in ttuanvo ngei lutlai cu Kurt Campbell, Assistant Secretary, Bureau of East Asian and Pacific Affairs, hi asi i avoi khatnak ah U Thaung, minister of science, technology and labor, he New York khua ah tonnak an rak ngei i hmailei ton tthannak ding in biatiamnak an ngei.
Komhchawnhnak pehzulh dingin Kurt Campbell cu a bawmtu Scot Marciel he November 3-4 kha Burma ah an kal i Aung San Suu Kyi, NLD hruaitu cheukhat, tlangcungmi hruaitu cheukhat hna le Kawl ralkap in U Thaung le PM Thein Sein le an hawile dang hna he tonnak le biaruahnak an ngei hna. An khualtlawnnak kong cu Deputy Assistant Secretary Scot Marciel nih, “tutan kan kal hnawhchan cu US nih tlaihfung thar kan ngeihmi chimfian ding le anmah lei kap bia ngaih dingah asi,” tiah a chim.
Burma in an kir hnu ah Bangkok i Chulalongkorn sianghleiruun ah an khualtlawnnak kong chimfiannak le halbia le lehbia iruahnak zong an ngei. Scot Marciel nih tutan kan kalmi hi thilsining va hmuhchuah kha kan hmuitinh asi i thil ttha tampi kan hmuh lai tiah kan iruahchan lo bantukin thlennak taktak a chuahpi ding ruahchannak zong hmuh khawh dingin a um rih lo. Lungsau in pehzulh ding tu asi lai tiah a chim.
Tlangcung miphun hruaitu hna le US aiawhtu hna an itonnak kong cu Mizzima thawngchuak bu nih hlathlainak an tuah i tlangcung miphun aiawhtu le tonnak ah aa tel vemi Pu Cing Sian Thang le Aye Tha Aung biahalnak an ngeih khawh hna. Itonnak ah tlangcung miphun chung in aa tel khomi minung 8 an si i cu hna cu; U Aye Thar Aung (Arakan League for Democracy – ALD), Nai Tun Thein (Mon National Democracy Party), Sai Saw Aung (Shan Nationalities League for Democracy – SNLD), U Shwe Ohn (Veteran Shan politician), U Myo Thant (Rohingya Organization) le U Sa Bwe Jung (Kachin state), Dr. Samontha le an nu Daw Rebecca (Kayan ethnics), hna hi an si tiah Pu Cing Sian Thang nih a chim.
Tlangcung miphun hruaitu hna nih a biapi in an chimrelmi cu 2008 i an ttialmi ram uknak Phunghram an duh lonak le cu phunghram nih tlangcung miphun hna nih an ngeihmi covo pawl a pek hna lo pinah kahngolnak bu pawl nih National Convention lio ah an chuahpimi bia pawl zong pakhat hmanh kawl ralkap nih an pompiak hna lonak kong te hna an itel tiah an chim.
Tutan an itonnak hna hi a kal cuahmahmi komhchawnhnak chungah aa thoknak lei lawng asi rih caah hmailei ah zeidah a cang lai tiah cuan rih hna usihlaw thlennak taktak a chuah khawhnak dingah kan si khawh tawk in ttuanrel izuam cio hna usih.
^ A cung
4. Aung San Suu Kyi An Thlah Men Lai
Pi Aung San Suu Kyi cu tuan ah an thlah lai i kum vui thimnak caah cawlcanghnak nawl an pek men lai tiah nihin ah UK in Guardian thawngca nih a ttial. Hi ti an ttialnak hi Kawl ralkap i ramdang lei pehtlaihnak ah renglian a tlaitu Min Lwin nih Associated Press sin ah a chimmi in thawng a chuahnak asi. “Pi Suu Kyi cu tuan ah chuah dingin timhtuahnak a um ko,” tiah Min Lwin nih cun a chim.
Pi Suu Kyi cu US aiawhtu Kurt Campbell le Scot Marciel he an iton hnu in lungtthawnnak athar in a ngei tthan tiah Reuter nih a ttial. Pi Suu Kyi nih tonnak an ngeihmi cu aa lunghmuih ngaingai i zaukphung chuah tthan khawhnak caah ruahchannak asi ko tiah a kan chimh tiah Nyan Win nih thawnghlat pawl sin ah a chim.
US le Asean an ipehtlaihnak kum 32 tlinnak meeting cu November 15 ah tuah dingin timhtuah asi i cu meeting ahcun President Obama zong kal in ASEAN hruaitu hna he pin ah Burma PM Thein Sein he zong ton dingin timhlamhnak a ngei tiah Associated Press nih thawng an thlah.
President Obama nih PM Thein Sein a ton ding kong cu micheu nih an soisel, micheu tu nih cun thil ttha ah an ruah. Financial Times editorial nih cun US Assistant Secretary of State, Kurt Campbell nih a va tonmi hna hi a za tuk rih, President pi nih cun ton ding hrimhrim asi rih lo tiah an ruahnak an phuan ve.
^ A cung
5. Indianapolis Ah Kan Miphun Inn Caw 80 Hrawng An Si Cang
Tulio chawkhelrian buainak cu micheu caah ttahnak asi lio ah micheu caah nihnak arak si ve. Khuaza ram nawn in rian ngei lo an karh, chawdawr tampi an khar, bank tampi an phih, lungretheih in a zawmi an tlawm lo, mahte aa thatmi tiang in an um i hi buainak nihhin harnak phunphun a chuahpi. Ram tampi nih harnak an ton; zuarchuak (export) a zor, cu nih cun zuarlut (import) zong a zorter chih, cuticun ram pumpi phaisa hmuhnak a zor i ttumchuknak lei panh asi.
Cu chawkhelrian buainak cu kan dihter zokzok lo ahcun harnak fak chinchin a chuak lai ti kha an fian tuk caah ram kip nawn in buainak dihternak lam an kawl cio. Vawleicung ram rum bik ram 20 zong tonnak voi hnih an ngei cang i khuakhan ttinak an ngei hna. Tutan buainak an dihter khawhnak dingah ram tam nawn nih anmah ram cioah phaisa hman ding an karhter, cucu stimulus package an ti i chawdawr le mipi nih phaisa an herhmi fawi tein an hmuh khawhnak ding ah an ram phungtlai nih phaisa fawi tein chuahpiak kha asi.
US phungtlai zong nih US ram chawkhel buainak dihter ding caah maktanuai $787 (billion) thap in lam an kawl ve. Cu chung ahcun inn man pe kho ti lomi bawmhnak zong aa tel i avoi khatnak inn cawmi hna bawmhnak zong aa tel. Avoi khatnak inn cawmi hna cu $8,000.00 tiang in bawmh an si. Mah cu bawmhnak cu can ttha ah ilak in Indianapolis khuasa kan miphun hawi tampi nih inn an cawk cuahmah tiah thawngtheih asi.
Indianapolis cu chaklei America ah kan miphun tambik khuasaknak asi i milu relnak taktak an tuah kho lo nain an khuabawi Salai Za Bik (Chin Community Chairman) nih kan milu hi 4000 nawn kan si lai tiah kan ruah tiin a chim. Inn cawmi an karhnak kong cu Indianapolis bawitlang saulak a ttuan cangmi le an khua kong a theihngal ngaimi Salai Van Ceu Uk nih, “Inn cawmi kan karh taktak, inn 80 hrawng kan si cang lai tiah kan zumh. Rev. Thawngling Mualhlun te umnak, Lalluai Sang timi lawng hmanh ah pei inn 30 leng an si cang cu,” tiah Thuro sinah a chim.
Inn cawmi bawmhnak phung cu a can a dih cang nain November 6 ahkhan President Obama nih sen thut in an sauh tthan cang caah Indianapolis ahcun inn cawk ding rumro an kawl ko tiah thawngtheih asi.
US nih buainak dihternak dingah $787 billion an thapmi chung ahcun ‘Cash for Clunkers' timi, motor hlun a ngeimi nih athar in an thlen ahcun phaisa an bawmhnak hna asi, zong an hun tuah i cu nih cun motor tam lak te an zuar khawh caah motor sernak sehzung i rian an dinhtermi hna zong an auh khawh tthan hnanak asi. Bianabia in hun zoh hmanh usih. Indianapolis ah KYB timi Japan motor sernak ah kan miphun hawi tampi rian an ttuan i chawkhelrian buainak a chuah tikah minung tampi rian in an dinhter hna. Kan lo cang ko tiah lungdong in an um lioah a tamdeuh cu an auh tthan hna i rian an ttuan kho tthan. Zeiruang ah ti ahcun US phungtlai nih ‘Cash for Clunkers' timi an tuah ruangah minung tampi nih motor an cawk tikah motor sertu pawl nih tampi an ser a hau cang i rian an dinhtermi pawl kha an auh tthan hna nak asi.
Chawkhelrian lei mithiam hna nih 1930 hrawng i an rak tonmi buainak (Great Depression) lio ahkhan ram hruaitu hna le chawkhelrian mithiam hna nih a ruah awk an rak hngalh lo caah phaisa tampi thap in stimulus package ti bantuk kha an rak tuah lo lawng siloin a um ciami phaisa hmanh kha tampi an zorter caah kha vialte buainak a rak karhnak kha asi tiah an chim. Tuchan tu cu fimthiamnak in an san deuh cang caah Federal Reserve timi Central Bank in akarh (interest rate) kha niam tein a chiah pinah bank tampi kha fawi tein phaisa a coih hna caah le phungtlai tampi nih an ram cio ah phaisa an rak karhter cio caah tutan chawkhelrian buainak hi a dih lei a panh cuahmah ko tiah mithiam tampi nih an chimrel cio nak hi asi.
^ A cung
6. Berlin Vanpang An Chimhnak Kum 20 Camtuak
Kikdai ral (Cold War) timi Communist uknak le Zaukphung uknak an idoditnak a dihnak ding ah a biapi taktakmi Berlin Vanpang (Berlin Wall) pi an chimhnak cu nihin November 09, 2009 cun kum 20 a tling ruangmang. Kum 20 tlinnak camtuak cu EU ram hruaitu hna le hmun dangdang in ram hruaitu tampi nih an conglawmh.
Berlin Vanpang pi cu Germany ram nichuah lei Communist ukmi ram le nitlak lei Zaukphung uknak a tthen tu Vanpang asi. Cu Vanpang pi nih cun u le nau, chungkhat sahlawh rualchan le hawikom tampi itong kho loin a rak tthen hna. Atulio German ram Chancellor Angela Merkle hi Berlin Vanpang nichuah lei ah a tthang lianmi asi. Merkle nih cun November 09, 1989 cu tuanbia ah a ropui taktakmi ni asi tiah a chim i conglawmhnak ah a chuakmi mi thong tampi hna cu, “Kei ka caahcun hi ni cu ka nun ah ka nuamh bik ni sunglawi pakhat asi,” tiah a chimh hna.
President Obama zong nih, “November 09, 1989 hi philh hna hlah usihlaw hi ni a chuahnak ding ca i intuarnak vialte zong philh hna hlah usih,” tiah bia a beuh ve hna.
^ A cung
|